Ալերգիա (դեղորայքային )

Դեղամիջոցների հանդեպ անցանկանլի ռեակցիաները սահմանվում են որպես որևէ անցանկալի կամ չնախատեսած  ռեակցիա, որն առաջանում էբուժական կանխարգելիչ կամ ախտորոշիչ նպատակով օգտագործվող  համապատասխան դեղի դեղաչափից: Ռեակցիան դեղն օգտագործելուց հետո բացատրելի ժամանակահատվածի ընթացքում պետք է առաջանա: Այս սահմանումը բացառում է բուժման անարդյունավետությունը, որը հիվանդը կարող է հասկանա որպես կողմնակի ազդեցություն: Դեղամիջոց է համարվում ցանկացած նյութ, որն օգտագործվում է հիվանդության ախտորոշման, բուժման և կանխարգելման համար: Դեղամիջոցների հանդեպ անցանկալի ազդեցությունների մեծ մասը չունեն ալերգիկ հիմք: Հիվանդների 10-15%-ը նշում են դեղի հանդեպ ալերգիայի առկայություն, սակայն այդ թիվը շատ ավելի մեծ է իրականի համեմատ, քանի որ  հաստատված ալերգիկ  ռեակցիաները, որոնք հոսպիտալիզացված հիվանդների մոտ են  առաջանում,կազմում են  ընդամենը հիվանդների 1-3%:

Դեղամիջոցների հանդեպ անցանկալի ազդեցությունների դասակարգումը
Դեղամիջոցների հանդեպ անցանկալի ազդեցությունները բաժանվում են 2 մեծ խմբի.

ա/ կանխատեսելի, որոնք հաճախ
1/դեղաչափ-կախյալ են,
2/հարում են դեղի հայտնի ֆարմակոլոգիական ազդեցությանը,
3/ առաջանում են, այլ կերպ ասած, նորմալ հիվանդի մոտ,
4/բոլոր անցանկալի ազդեցությունների 80%-ն են կազմում

բ/անկանխատեսելի, որոնք սովորաբար`
1/դեղաչափ-կախյալ չեն
2/կապ չունեն դեղի ֆարմակոլոգիական ազդեցության հետ
3/հաճախ մարդու անհատական իմունաբանական պատասխանի հետ են կապված կամ, երբեմն, գենետիկական յուրահատկության հետ:

Դասակարգման մեջ չեն ներառվում այն ռեակցիաները, որոնք դեղի հետ անմիջական կապ չունեն, սակայն կապված են դեղը նշանակելու գործընթացի հետ:Այդպիսի ազդեցությունները հիվանդի կողմից հաճախ կապվում են դեղի հետ և հետագայում նա անհարկի հրաժարվում է  դեղը օգտագործել: Մասնավորապես, պարենտերալ նշանակումների ժամանակ կարող են առաջանալ փսիխոֆիզիոլոգիական ռեակցիաներ հիստերիայի, հիպերվենտիլյացիայի կամ վազովագալ ռեֆլեքսի ձևով: Որոշ ռեակցիաների հիմքում հնարավոր է ընկած լինի հոգեբուժական հիվանդություն: Պլացեբոյով բուժվող հիվանդների մոտ արձանագրվել են անգամ անաֆիլակտոիդ ռեակցիաներ: Մեկ այլ խումբ են կազմում պատահական համընկնող ռեակցիաները: Դրանք հաճախ հիվանդության թերի բուժման արդյունք են և կարող են սխալմամբ վերագրվել դեղին, օր.` վիրուսային էկզանթեմայի կամ եղնջացանի առաջացումը հակաբիոտիկով բուժման ընթացքում:

Գերդեղաչափում. Տոքսիկություն
Տոքսիկ ազդեցությունը անմիջապես կապված է դեղի`օրգանիզմում տեղային կամ համակարգային խտության հետ: Այս ազդեցությունները սովորաբար կանխատեսելի են, քանի որ փորձնականորեն ստացված են կենդանիների մոդելների վրա, և կարելի է ակնկալել ցանկացած հիվանդի մոտ, ով գերազանցում է թույլատրելի շեմը: յուրաքանչյուր դեղ ունի իրեն ուրույն տոքսիկ ազդեցությունը: Գերդեղաչափում կարող է առաջանալ պատահական կամ դիտավորյալ մեծ դեղաչափի ընդունումից,կարող է լինել կուտակման հետևանքով, որը տվյալ հիվանդի մոտ նյութափոխանակության խանգարման պատճառով է և խանգարում է դեղի նորմալ քայքայմանը ու արտազատմանը օրգանիզմից:Մորֆինի տոքսիկությունը մեծանում է լյարդի ախտաբանության (դեղի դետոքսիկացիայի թուլացում) կամ միքսեդեմայի (նյութափոխանակության իջեցում) դեպքում: Քլորամֆենիկոլի տոքսիկությունը մանուկների մոտ գլյուկուրոնիդային կոնյուգացիայի համակարգի անհասության հետևանք է, որի պատճառով կուտակվում է տոքսիկ խտություն: Ամինոգլիկոզիդները և այլ դեղեր, որոնք արտազատվում են երիկամներով,երիկամային անբավարարության դեպքում կուտակվում են և առաջացնում տոքսիկ ազդեցություն:

Կողմնակի ազդեցություններ
Սրանք ամենահաճախ հանդիպող անցանկալի ազդեցություններն են: Նրանք բուժական առումով անցանկալի են, բայց հաճախ անխուսափելի,ֆարմակոլոգիական ազդեցություններ, որոնք առաջանում են սովորական բուժական դեղաչափի դեպքում: Սովորաբար դեղը ունի մի քանի ֆարմակոլոգիական ազդեցություն, որոնցից մեկը կարող է լինել ցանկալի բուժական ազդեցությունը, ուստի մյուսները համարում ենք կողմնակի ազդեցություն: Օր.` առաջին սերնդի հակահիստամինային դեղերը սովորաբար առաջացնում են կենտրոնական նյարդային համակարգի կողմից այնպիսի կողմնակի ազդեցություն, ինչպիսին է սեդացիան:Սա անհապաղ կողմնակի ազդեցության օրինակ է, իսկ ուշացած կողմնակի ազդեցություն է, օրինակ, տերատոգենությունը կամ քաղցկեղածնությունը: Մետոտրեքսատն,օրինակ, տերատոգեն է, և պետք է խուսափել հղիության ընթացքում այն օգտագործել: Իմունոսուպրեսիվ դեղերը, իմունային համակարգը ընկճելով, կարող եննպաստել քաղցկեղի առաջացմանը:

Երկրորդային կամ անուղղակի ազդեցություն
Երկրորդային կամ անուղղակի ազդեցությունները դեղի առաջնային ֆարմակոլոգիական ազդեցության անուղղակի, բայց ոչ անխուսափելի հետևանք են: Նրանք կարող են գնահատվել որպես այլ հիվանդության առաջացում, քան դեղի անցանկալի ազդեցություն: Որոշները իսկապես դեղի պատճառով օրգանիզմի էկոլոգիան խախտելու և միկրոօրգանիզմների գերաճի հետևանք են: Հակաբիոտիկները կարող են կապակցվել մեկ այլ խմբի ռեակցիաների հետ, որոնք նմանակում են գերզգայունության ռեակցիաները, բայց կարծես թե կապակցված հիվանդություն են հանդիսանում: Յարիշ-Հերկսհեյմերի ֆենոմենը ներառում է իր մեջ տենդի, դողերոցքի,գլխացավի, մաշկի ցանավորման, այտուցի, լիմֆադենոպաթիայի առաջացումը և նախապես եղած մաշկի ախտահարման սրացումը: Պատճառը հավանաբար բակտերիալ հակածինների էնդոտոքսինների կամ երկուսի արտազատումն է քայքայված մանրէներից: Սա սովորաբար պենիցիլինով սիֆիլիսի և լեպտոսպիրոզի բուժմանն է հետևում, բայց նկարագրվել է նաև պարազիտար և սնկային վարակների բուժման ժամանակ: Բուժումը շարունակելու դեպքում ռեակցիան մարում է` հաստատելով նաև, որ դա  ալերգիկ ռեակցիա չէ: Ցավոք սրտի դեղամիջոցի օգտագործումը սովորաբար դադարեցվում է, և դեղը` վատաբանվում: Մեկ այլ օրինակ է հանդիասանում մաշկային ցանի առաջացումը Էբշտեյն-Բառռի վիրուսով տառապող մարդուն ամպիցիլինով բուժման ընթացքում:

Դեղամիջոց-դեղամիջոց փոխազդեցություն
Դեղամիջոց-դեղամիջոց փոխազդեցությունը մեկ դեղի նախօրոք կամ միաժամանակյա նշանակումից մյուսի ազդեցության փոփոխումն է: Բարեբախտաբար, դրանք հաճախակի չեն հանդիպում: Պետք է նաև նշել, որ ոչ բոլոր փոխազդեցություններ են վնասակար, երբեմն այն օգտակար է բուժման առումով: Որքան շատ է միաժամանակ ընդունվող դեղերի քանակը, այնքան մեծ նման ռեակցիայի առաջացման հավանականությունը: Միջինում նման դեպքում 4-8 դեղ է միաժամանակ օգտագործվում հիվանդի կողմից: Թիրախային խումբ են ծեր հիվանդները, ովքեր հաճախ են ստանում մի քանի դեղ միաժամանակ:վտանգավոր է նաև, երբ մի քանի բժիշկ են միաժամանակ բուժում տվյալ հիվանդին`տարբեր խնդիրների համար, ուստի բուժում նշանակելուց առաջ պարտադիր է պարզել, թե այլ ինչ դեղեր է ընդունում հիվանդը,անգամ առանց դեղատոմսի: Արտահայտված փոխազդեցություններ են արձանագրվել երկրորդ սերնդի հակահիստամինային դեղերի`աստեմիզոլի և տերֆենադինի կիրառման ժամանակ, երբ իմիդազոլային հակասնկային դեղերի` կետոկոնազոլի, իտրակոնազոլի, կամ մակրոլիդներից էրիթրոմիցինի, կլարիտրոմիցինի հետ միաժամանակ օգտագործելու դեպքում: Պատճառն այն է, որ այս հակահիստամինային դեղերը նյութափոխանակություն են անցնում ցիտոքրոմ P-450 օքսիդազային համակարգով, իսկ նշված դեղերը ընկճում են այդ համակարգը: Սա երկարացնում էր QT միջակայքը, երբեմն առաջացնելով torsades de pointes կամ այլ վտանգավոր սրտի առիթմիա:

Տոլերանտության խանգարում
Տոլերանտության խանգարումը բնորոշ ֆարմակոլոգիական ազդեցություն է , որը քանակապես աճում է,և որը հաճախ առաջանում է անսպասելի փոքր դեղաչափի դեպքում: Հիվանդների մեծ մասի մոտ առաջանում է ականջների աղմուկ սալիցիլատների կամ խինինի մեծ դեղաչափից, բայց հազվադեպ դա առաջանում է մեկ եզակի միջին դեղաչափից կամ անսովոր փոքր դեղաչափից: Ենթադրվում է այդ ազդեցության գենետիկական բնույթը: Ի տարբերություն անտոլերանտության, որն առաջանում է քանակապես մեծացող ֆարմակոլոգիական ազդեցություն է նախատրամադրված անհատների մոտ, իդիոսինկատիկ և ալերգիկ ռեակցիաները քանակապես անկանոն,անկանխատեսելի են նորմալ ֆարմակոլոգիայի տեսանկյունից և առաջանում են բուժական դեղաչափերից:

Իդիոսինկրազիա
Իդիոսինկրազիան իրենից ներկայացնում է քանակապես աննորմալ անսպասելի պատասխան դեղին, որը տարբեր է նրա ֆարմակոլոգիական ազդեցությունից և, ուստի, նման է գերզգայունության: Բայց դրա հիմքում չկա ապացուցված և անգամ կասկածելի գեզգայունության մեխանիզմ:

Ալերգիկ ռեակցիաներ
Ալերգիկ ռեակցիաները միայն քիչ քանակով անհատների մոտ, անկանխատեսելի և քանակապես աննորմալ են, կապված չեն դեղի ֆարմակոլոգիական ազդեցության հետ: Սրանք դեղի հանդեպ իմուն պատասխանի արդյունք են` առաջանալով դեղի կրկնակի ներմուծումից հետո կամ իմունաքիմիական տեսանկյունից նման այլ նյութի ներմուծումից հետո: Դա բերում է սպեցիֆիկ հակամարմինների արտադրման, գերզգայուն T-լիմֆոցիտների առաջացման կամ երկուսն էլ:Այն, իդեալական դեպքում, պետք է ունենա ապացուցված իմունաբանակն հիմք: Դրա համար պետք է ցուցադրել սպեցիֆիկ հակամարմինների կամ լիմֆոցիտների առկայությունը:Սակայն դա ոչ միշտ է հնարավոր և սովորաբար ախտորոշումը դրվում է կլինիկական զննման, ու որոշ դեպքերում դեղի կրկնակի ներմուծման (հսկողության տակ) արդյունքում: Կան որոշ կլինիկական և լաբորատոր չափանիշներ(տես ստորև), որոնք կարող են նպաստել դեղորայքային ալերգիայի ախտորոշմանը, սակայն նրանցից ոչ մեկն էլ բացարձակ չէ: Անհապաղ ռեակցիաները առաջանում են րոպեների ընթացքում և հաճախ ներառում են անաֆիլաքսիայի դրսևորումները: Արագ ռեակցիաները, որոնք առաջանում են 1 ժամից մինչև 3 օրվա ընթացքում, հաճախ դրսևորվում են եղնջացանի,Կվինկեի այտուցի,երբեմն այլ ցանի տեսքով, օր.` էկզանթեմա տենդի հետ: դանդաղեցված ռեակցիաները առաջանում են առնվազն 3 օր անց, իրենցից ներկայացնում են տարբեր ցաներ, տենդ, շիճուկային հիվանդությանը նման վիճակ, հազվադեպ` արյունաբանական, թոքային, լյարդի և երիկամների ռեակցիաներ, վասկուլիտ, գայլախտանման համախտանիշ: Քանի որ կլինիկական չափանիշները բացարձակ չեն, ցանկալի է իմունաբանական թեսթերի անցկացում,սակայն ,մի քանի բացառությունից բացի, վստահելի, ապահով, in vivo և հասարակ, արագ,կանխատեսելի  in vitro թեսթեր չկան: Ամենալավը դեղի կրկնակի զգույշ ներմուծումն է, սակայն ռիսկը սովորաբար արդարացված չէ:

Պսևոալերգիկ ռեակցիաներ
Պսևդոալերգիան անհապաղ, գեներալիզացված  ռեակցիա է պարարտ բջիջների միջնոորդանյութերի արտազատմամբ` IgE-անկախ մեխանիզմով:Չնայած կլինիկան նման է անաֆիլաքսիայի, սակայն հակամարմիններ առկա չեն, և կարող է առաջանալ դեղի առաջին ներմուծումից: Օպիատները,օրինակ, վանկոմիցինը, պոլիմիքսին B-ն և D-տուբոկուրարինըկարող են անմիջապես պարարտ բջջից միջնորդանյութերի ձերբազատում խթանել` բերելով եղնջացանի, այտուցի, անգամ անաֆիլաքսիայի նման երևույթների առաջացման: Ընդհանուր առմամբ, այս ռեակցիաները կարող են կանխվել նախապես կորտիկոստերոիդների և հակահիստամինների ներմուծմամբ, ինչպես արվում է ռենտգեն կոնտրաստ նյութերի դեպքում: Իսկ IgE-կախյալ ռեակցիաները, չեն կարող կանխվել:

Դեղորայքային ալերգիայի իմունաքիմիական հիմքը
Դեղի ալերգենիկ պոտենցիալը մեծապես կախված է նրա քիմիական հատկություններից: Որքան մեծ է նրա չափը,այնքան մեծ է ալերգիկ ռեակցիա առաջացնելու հնարավորությունը:Ուստի մեծ մոլեկուլյար դեղերը` հետերոլոգիական հակաշիճուկները,ռեկոմբինանտ սպիտակուցները (օր.`ինֆլիքսիմաբ, էտաներսեպտ), ստրեպտոկինազան, L-ասպարագինազան և ինսուլինը, լիարժեք հակածիններ են և կարող են խթանել իմուն պատասխանի առաջացում: 4000դալտոնից փոքր զանգվածով դեղերի իմունոգենությունը թույլ է կամ բացակայում է: դեղերի մեծ մասը օրգանական մոլեկուլներ են 1000դալտոնից պակաս զանգվածով: Սրանք դառնում են իմունոգեն, եթե նրանք կամ մետաբոլիտները կապվում են օրգանիզմում կրող սպիտակուցի(հաճախ կովալենտ կապերով): Այս փոքր մոլեկուլյար նյութերը  կոչվում են հապտեններ: Դեղերը հաճախ խթանում են իմուն պատասխանի առաջցում,սակայն միշտ չէ, որ դա կլինիկորեն դրսևորվում է: Օր.` պենիցիլինի կամ ինսուլինի հանդեպ միշտ առաջանում են հակամարմիններ, որոնք կարելի է հայտնաբերել, սակայն ռեակցիաներ մեծ մասամբ չեն առաջանում:

Դեղամիջոցով խթանված իմունաախտաբանության մեխանիզմները
Իմուն պատասխանը ցանկացած հակածնի հանդեպ,ինչպես և դեղամիջոցների, բազմազան են և կարելի է դրանք դասակարգել Ջելի և Կումբսի առաջարկած դասակարգմամբ: Հավանական է, որ  կոնկրետ ռեակցիայի հիմքում մի քանի մեխանիզմ կլինի,սակայն միշտ մեկը գերակայում է:

Շիճուկային հիվանդություն և նման ռեակցիաներ
Շիճուկային հիվանդությունն առաջանում է հետերոլոգիական (հաճախ ձիու) հակաշիճուկների օգտագործումից և իրենից ներկայացնում է իմուն-կոմպլեքսային հիվանդություն: Շիճուկային հիվանդությանը նման ռեակցիաներ առաջանում են ոչ սպիտակուցային դեղերից,օր.` β-լակտամային հակաբիոտիկներից: սրանք ինքնուրույն սահմանափակվող և բարորակ ելքով ռեակցիաներ են, բայց հնարավոր է հակահիստամինների և ներքին ընդունման պրեդնիզոնի կարիք զգացվի: Շիճուկային հիվանդությունն սկսվում է պատճառական գործոնի ներմուծումից 6-21 օր անց. այս լատենտ փուլը հակամարմինների արտադրման ժամանակահատվածին է համապատասխանում: դրսևորումները սկսում են իմուն կոմպլեքսների ի հայտ գալուց հետո: Նախօրոք իմունիզացված հիվանդների մոտ ռեակցիան սկսում է 2-4 օրվա ընթացքում: Կլինիկորեն դրսևորվում է տենդով, թուլությամբ, մաշկի ցանավորմամբ, հոդային ախտանիշներով և լիմֆադենապաթիայով: Լաբորատոր սպոցիֆիկ հետազոտություն չկա: ԷՆԱ-ն կարող է բարձր լինել,մեզի անալիզում հնարավոր է թեթև պրոտեինուրիա,հիալինային գլաններ, հեմոգլոբինուրիա և միկրոհեմատուրիա: Ապաքինման կանխատեսումը գերազանց է: Ախտանշանները կարող են թեթև լինել և տևել մի քանի օր կամ ծանր`  տևելով շաբաթներ և ավել: Եղնջացանի համար օգտագործվում են հակահիստամիններ, իսկ ծանր ախտանշանների դեպքում կորտիկոստերոիդներ(օր.` պրեդնիզոն 40մգ/օր 1 շաբաթ, հետո աստիճանաբար հանել):

Բազմաձև էրիթեմա,Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ և տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ
Բազմաձև էրիթեման(ԲԷ), Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշը(ՍՋՀ) և տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզն(ՏԷՆ) իրենցից ներկայացնում են իմունոլոգիական մեխանիզմներով ընթացող հիվանդություններ` առավել հաճախ դեղամիջոցների կամ վարակների հանդեպ գերզգայունության հետևանքով: Այս հիվանդությունների միօրինականացված սահմանում կամ դասակարգում չկա, և հստակ իմունաբանական մեխանիզմները հայտնի չեն: Ընդունված է համարել ՍՋՀ և ՏԷՆը նույն  հիվանդության տարբեր ծանրության աստիճանի դրսևորումները, ընդ որում ՏԷՆ-ն առավել ծանրն է:

Բազմաձև էրիթեմա
ԲԷ-ն սիմետրիկ ցանավորում է` վերջույթների ախտահարման գերակայմամբ: Բնորոշ առաջնային ցանը «թիրախե-ի տեսքով ցանն է, որը բաղկացած է 3 գոտուց. կենտրոնում գտնվում է դիսկը` շրջապատված մաշկից բարձր և գունատ գոտիով, վերջինս էլ շրջապատված է էրիթեմայի գոտիով: Մեծ մասամբ ներգրավվում է ախտահարման մեջ նաև լորձաթաղանթը: Այնուամենայնիվ, այն հիմնականում սահմանափակված է բերանի և աչքի լորձաթաղանթներով և ախտահարումը ոչ ծանր աստիճանի է: ԲԷ-ն հաճախ կապակցվում է հասարակ հերպեսի վիրուսի հետ (HSV) և առաջանում է հերպեսի դրսևորումից 1-3 շաբաթ անց: Ցանը ինքնուրույն լուծվում է, սովորաբար տևում է 1-4 շաբաթ, և պահանջվում է միայն ախտանշային բուժում: HSV-ով հրահրված ԲԷ-ն կարող է կրկնվել, և այդպիսի դեպքերում կարելի է կանխել ցանի ռեցիդիվը` հակահերպեսային բուժում անցկացնելով: Նկարագրված են նաև ավելի ծանր ԲԷ դեպքեր, որոնք հաճախ կապակցված են HSV և Mycoplasma pneumoniae վարակներով: Դեղամիջոցները ԲԷ պատճառաբանության փոքր տոկոսն են կազմում: Ենթադրվող դեղամիջոցի օգտագործման դադարեցումը և օժանդակ բուժումը լիաժեք անցկացնում են ցանավորումը: Բուժման արձանագրություններում կիրառվում է  նաև ներքին ընդունման կորտիկոստերոիդների կարճ կուրս` առանց որևէ լուրջ կողմնակի ազդեցության: Երբեմն, ԲԷ առաջացման պատճառը անհայտ է մնում:

Ստիվենս-Ջոնսոնի համախտանիշ և տոքսիկ էպիդերմալ նեկրոլիզ (Լայելի համախտանիշ)
ՍՋՀ և ՏԷՆ-ը ծանր, մաշկալորձաթաղանթային ցանավորումներ են` 2 և ավելի լարձաթաղանթների  մակերեսների ներգրավմամբ և ներքին օրգանների հնարավոր ներգրավմամբ: Երկու հիվանդությունն էլ հազվադեպ հանդիպող են, հաճախականությունը կազմում է տարեկան 1,89/1.000.000: Մեծ մասը դեղամիջոցներից առաջացած ռեակցիաներ են: Հիմնականում պատճառական գործոն են հանդիսանում սուլֆանիլամիդները, կարբամազեպինը, ֆենիտոինը, ֆենոբարբիտալը, ացետամինոֆենը(պարացետամոլ), ալոպուրինոլը, պենիցիլինները, ՈՍՀԲ-երը,ֆտորխինոլոնները, ցեֆալոսպորինները և վալպրոաթթուն: Վարակները,հատկապես Mycoplasma pneumoniae-ն, նույնպես ՍՋՀ հայտնի պատճառ են: Նկարագրված է նաև պատվաստանյութերի և վիրուսային վարակների (ինչպես, օր.` varicella zoster ) պատճառական գործոն լինելը: ՏԷՆ-ը ունի բարձր մահացության տոկոս` մոտ 30%:

Մահվան հիմնական պատճառը սեպսիսն է:
Դասական ցանավորումը սկսվում է դեղամիջոցը սկսելուց 7-21 օր անց: Այն դեղամիջոցի կրկնակի ներմուծումը, որը տվյալ հիվանդի մոտ առաջ հանդիսացել է ՍՋՀ կամ ՏԷՆ-ի առաջացման  պատճառ, նպաստում է ցանի արագ առաջացման`1-2 օրվա ընթացքում: Հաճախ առկա են տենդ, թուլություն: Դասականորեն ցանը սկսվում է դեմքից և իրանի վերին հատվածից, տարածվում է արագ: Ցանավորման տարրը իրենից ներկայացնում է տափակ, ատիպիկ «թիրախե` մուգ կենտրոնով և պուրպուրիկ բծով շրջապատված: Կարող են առաջանալ նաև թոռոմած (ոչ լարված) բշտեր: ՍՋՀ և ՏԷՆ-ի բնորոշ նշանն է տարածուն լորձաթաղանթային ախտահարումը` 90% ավել դեպքերում: Բերանի խոռոչի, աչքի, միզասեռական, շնչառական և ստամոքս-աղիքային լորձաթաղանթները բոլորն էլ կարող են ներգրավվել, ուստի համապատասխան գնահատում են պահանջում: 69-81% հիվանդների մոտ ակնային ցանավորումը արտահայտվում է թեթև կոնյուկտիվիտից մինչև եղջրաթաղանթի խոցի առաջացմամբ: Մաշկային ցանը կարող է լինել ցավոտ, և էպիդերմիսը կարող է շերտազատվել մեծ թաղանթներով: Հիվանդությունը համարվում է ՍՋՀ , եթե մարմնի մակերեսի մինչև 10%-ն է ներգրավվել, 10-30%-ը`ՍՋՀ/ՏԷՆ-ի համադրում է հանդիսանում, իսկ 30%-ից ավել`ՏԷՆ: Նիկոլսկու ախտանշանը , որը բնորոշվում է ցանին մոտակա առողջ մաշկը տրորելիս` նրա շերտազատմամբ, դրական է ՏԷՆ-ի ժամանակ: Կլինիկորեն ամբողջապես ձևավորված հիվանդությունը հեշտ է ախտորոշել: Մաշկի կենսազննումը (բիօպսիա) և որոշ դեպքերում ուղղակի իմունոֆլուորեսցենտային անալիզը կարող են հաստատել ՍՋՀ/ՏԷՆ ախտորոշումը և բացառել այլ ախտորոշումները:

Բուժումը
ՍՋՀ/ՏԷՆ դեպքում անհրաժեշտ է հոսպիտալիզացիա: Մաշկի ախտահարման տարածվածությունը և լաբորատոր հետազոտությունները անհրաժեշտ է կատարել անհապաղ: Էպիդերմալ ախտահարման մակերեսը և’ կանխորոշիչ գործոն է, և’ բուժման համար ուղեցույց: Լաբորատոր հետազոտությունն իր մեջ պարտադիր ներառում է արյան ընդհանուր անալիզը` լեյկոֆորմուլայով, շիճուկի էլեկտրոլիտները, լյարդի ֆունկցիոնալ թեսթերը, մեզի ընդհանուր անալիզը: Հնարավոր պատճառական գործոն հանդիսացող դեղամիջոցը պետք է հայտնաբերել և դադարեցնել օգտագործումը: Եթե հիվանդն ընդունում է բազմաթիվ դեղեր, ապա բոլոր ոչ անհրաժեշտ դեղերը պետք է դադարեցնել օգտագործել: Պատճառական գործոն հանդիսացող դեղի վաղ դադարեցումը մեծացնում է ապաքինման հավանականությունը ՍՋՀ և ՏԷՆ-ի ժամանակ: Ակնաբույժի կոնսուլտացիան պարտադիր պետք է վաղ կազմակերպել ակնային ներգրավմամբ բոլոր հիվանդների համար: Հիվանդի վիճակից ելնելով` ցուցված է այլ ախտորոշիչ թեսթերի իրականացումը: Օժանդակող բուժման և էթիոլոգիկ դեղի  դադարեցմանը զուգահեռ համակարգային կորտիկոստերոիդների վաղ կիրառումը կարող է օգտակար լինել ՍՋՀ ժամանակ, թեթև դեպքերում ներքին ընդունման պրեդնիզոնը` 1մգ/կգ/օր դեղաչափով, բավարար է, ծանր դեպքում` ն/ե մեթիլպրեդնիզոլոն` 1մգ/կգ/օր-ից մինչև 4մգ/կգ/օր:

Ցանի անցնելուց հետո ստերոիդների դեղաչափը պետք է աստիճանաբար իջեցնել, քանի որ շատ արագ հանման դեպքում հնարավոր է ցանի ռեցիդիվ: ՍՋՀ դեպքում կորտիկոստերոիդների օգտագործումը հակասական է. որոշ խմբերում նշվում է օգտագործումից արդյունք, մյուսներում` բարդությունների հավանականության աճ: Մի հետազոտության շրջանակներում այն հիվանդները, ովքեր վաղ էին ախտորոշվել, պատճառական գործոնը վաղ հանվել էր և վաղ ներմուծվել էին համապատասխան դեղաչափով կորտիկոստերոիդներ, բոլորն ապաքինվել էին: Ընդհանուր առմամբ, ՏԷՆ-ի ժամանակ համակարգային ստերոիդների օգտագործումից պետք է խուսափել, և այն դրական տեղաշարժ չի տալիս: ՏԷՆ-ի բուժումը օժանդակող է: Հիվանդները կարիք ունեն հեղուկների ագրեսիվ ներմուծման և էլեկտրոլիտների բալանսի ապահովման, մաշկի տեղային խնամքի և վարակի կանխարգելման համար միջոցառումների իրականացման: Այս ամենը լավագույն կերպ կարելի է ապահովել այրվածքային բաժանմունքներում:

Ախտածնությունը
ՍՋՀ և ՏԷՆ-ի հստակ իմունաբանական հիմքը հայտնի չէ: ենթադրվում է բջջային պատասխանի մասնակցությունը: CD8+ լիմֆոցիտները մաշկի բուլլոզ ցանի մեջ գերակշռող բջիջներն են և, ենթադրաբար, նրանք են քայքայում կերատինոցիտները: Մեկ հետազոտություն հայտնաբերել է ադհեզիայի մոլեկուլների գերէքսպրեսիա ԲԷ հիվանդների էպիդերմիսում: Օր.` 1-ն տիպի ներբջջային ադհեզիայի մոլեկուլի էքսպրեսիան կերատինոցիտի վրա բերում է բջիջների ներհոսք դեպի էպիդերմիս: ՍՋՀ հիվանդների մոտ էպիդերմիսում հայտնաբերվել է նաև պերֆորին` ցիտոտոքսիկ բջիջների ցիտոպլազմատիկ պեպտիդ: Պերֆորինների օգնությամբ գրանզիմների  մուտքը բջիջ բերում է նրա ապոպտոզի առաջացմանը, որը երևում է ՍՋՀ և ՏԷՆ հիվանդների մաշկի պատրաստուկներում: Մեկ այլ հնարավոր մեխանիզմ է Fas-Fas ligand փոխազդեցությունը: Հիվանդների  շիճուկում հայտնաբերվել է Fas ligand-ի մեծ քանակ: Այլ աշխատություններ նշում են մակրոֆագ-մոնոցիտների մասնակցությունը ախտաբանական գործընթացում. նրանք հանդես են գալիս որպես հակածին ներկայացնող բջիջներ և կարող են խթանել կերատինոցիտների քայքայումը TNF-α-ի օգնությամբ:

 

 

Էլեկտրոնային նյութի սկզբնաղբյուրը ՝ Doctors.am

Նյութի  էլեկտրոնային տարբերակի իրավունքը պատկանում է Doctors.am կայքին